Bu durum suç soruşturmalarında ciddi faydalar sağlayabilir. Örneğin bir olayın gerçekleştiği saat ve yerde bulunan cihazlara ilişkin veriler soruşturmanın yönünü değiştirebilir.
Ama aynı teknoloji masum insanların da gereğinden fazla incelenmesi riskini beraberinde getiriyor.
Bana göre gelecekteki temel tartışma “Polis teknoloji kullanmalı mı?” olmayacak.
Asıl soru şu olacak:
Polis teknolojiyi ne kadar kullanmalı ve elde edilen verilerin ne kadarı gerçekten gerekli?
Yapay zekâ dönemi bu tartışmayı daha da büyütecek
Bugün veri analizi yapan sistemler, gelecekte yapay zekâ ile çok daha güçlü hale gelecek.
Diyelim ki bir soruşturma kapsamında yüzlerce kamera kaydı, binlerce araç hareketi ve çok sayıda dijital veri mevcut.
İnsanların tek tek incelemesi günler veya haftalar sürebilir. Yapay zekâ ise görüntülerdeki belirli hareketleri sınıflandırabilir, araçları takip edebilir, zaman çizelgeleri oluşturabilir veya farklı veri kümeleri arasında bağlantılar önerebilir.
Bu kulağa etkileyici geliyor.
Suçla mücadele açısından gerçekten de çok etkileyici.
Ama burada başka bir sorun ortaya çıkıyor: Yapay zekânın bulduğu ilişki gerçekten suç anlamına geliyor mu?
Bir kişinin aynı kafeye sık sık gitmesi şüpheli olabilir mi?
Bir protestoya katılması suç işlediği anlamına gelir mi?
Belirli kişilerle iletişim kurması tek başına suç şüphesi yaratmalı mı?
Benim açımdan yapay zekânın en büyük riski yanlış pozitifler. Yani sistemin masum bir davranışı riskli veya şüpheli olarak işaretlemesi.
İnsan karar vericinin “algoritma böyle söyledi” diyerek sorumluluğu makineye bırakması ise daha büyük bir problem olur.
Erkeklerin ve kadınların bakış açıları neden ayrıca konuşulabilir?
Burada özellikle bir parantez açmak gerekiyor. “Erkekler şöyledir, kadınlar böyledir” şeklinde kesin psikolojik hükümler kurmak bilimsel açıdan doğru olmaz. İnsanların veri güvenliği ve polis yetkileri konusundaki tutumlarını yalnızca cinsiyet üzerinden açıklamak mümkün değil.
Fakat forum tartışmasında farklı toplumsal deneyimleri görünür hale getirmek açısından bazı eğilimlerden söz edilebilir.
Bazı erkek kullanıcılar konuyu daha stratejik ve sonuç odaklı ele alabiliyor: “Suçla mücadelede hangi veri daha etkili?”, “Şüpheliyi hızlı şekilde bulmak için teknoloji nasıl kullanılabilir?”, “Güvenlik açısından hangi yetkiler gerekli?” gibi sorular ön plana çıkabiliyor.
Bazı kadın kullanıcılar ise kendi yaşam deneyimlerinden hareketle “Bu verilerin yanlış kullanılması halinde sıradan insanlar ne yaşayacak?”, “Bir kişinin konumunun veya iletişim geçmişinin ifşa edilmesi aile ve sosyal çevre açısından ne sonuç doğurur?” gibi empati ve topluluk merkezli sorulara daha fazla ağırlık verebiliyor.
Fakat bunun tersinin de sayısız örneği var. Güvenlik konusunda son derece stratejik düşünen kadınlar da var; mahremiyet ve toplumsal etkiler konusunda son derece hassas erkekler de.
Dolayısıyla cinsiyet burada bir kader değil, tartışmaya farklı deneyimleri dahil etmek için kullanılabilecek sınırlı bir perspektif.
Asıl önemli olan çeşitlilik.
Kültür, güvenlik algımızı ciddi biçimde değiştiriyor
Bir ülkede vatandaşın polise bakışıyla başka bir ülkedeki vatandaşın bakışı aynı olmayabilir.
Bunun tarihsel sebepleri var.
Polisin yalnızca suçla mücadele eden bir kurum olarak mı, yoksa aynı zamanda devlet otoritesinin temsilcisi olarak mı algılandığı toplumdan topluma değişiyor.
Türkiye'deki polis teşkilatının tarihine bakıldığında da bu kurumun askeri ve idari yapılarla iç içe geliştiği, 1845'ten sonra zaman içerisinde farklı yapılanmalardan geçerek modern kurumsal yapıya ulaştığı görülüyor.
Bu tarihsel geçmiş, güvenlik ile özgürlük arasındaki tartışmaların neden sadece teknik bir tartışma olmadığını gösteriyor.
Bir vatandaş “Polisin güçlü olması beni güvende hissettiriyor” diyebilir.
Başka biri “Polisin çok fazla veri toplaması beni tedirgin ediyor” diyebilir.
Aslında ikisi de aynı anda haklı olabilir.
Çünkü güvenlik ihtiyacı ile mahremiyet ihtiyacı birbirinin tamamen zıddı olmak zorunda değil.
İyi hukuk düzeninin amacı ikisini aynı anda koruyabilmek.
Ekonomik açıdan da düşündüğümüzde mesele büyüyor
Verinin ekonomik değeri arttıkça kamu güvenliği amacıyla toplanan verilerin güvenliği de daha önemli hale geliyor.
Bir kişinin kimlik bilgileri, iletişim bilgileri, konum geçmişi veya biyometrik verileri kötü niyetli kişilerin eline geçtiğinde ciddi sonuçlar doğabilir.
Kimlik hırsızlığı, dolandırıcılık, şantaj veya sosyal mühendislik gibi tehditler artık sadece bilgisayar korsanlarının dünyasına ait değil.
Dolayısıyla “Polis bu bilgiyi görebiliyor mu?” sorusunun yanında bir başka soru sormamız gerekiyor:
Bu bilgiye kimler erişebiliyor ve erişim kayıtları nasıl denetleniyor?
Çünkü güçlü bir veri sistemi kadar güçlü bir denetim sistemi de gerekiyor.
KVKK'nın kişisel verilerin gereksiz şekilde tutulmaması, hukuka uygun işlenmesi ve gerektiğinde silinmesi gibi ilkeleri bu nedenle önemli. Kurumun kararlarında da kişisel verilerin işlenmesini gerektiren sebep ortadan kalktığında imha yükümlülüğüne ilişkin hükümler açıkça ele alınıyor.
“Polis her şeyi görebilir” düşüncesinin tehlikesi
Bu cümle bana göre iki açıdan problemli.
Birincisi hukuki açıdan yanlış bir genelleme.
İkincisi vatandaşın devlete duyduğu güveni gereksiz yere zedeleyebilir.
Diğer taraftan bunun tam tersini söylemek de doğru değil: “Polis hiçbir özel bilgiye erişemez.”
Bazı soruşturmalarda kanunun verdiği yetkiler çerçevesinde oldukça hassas verilere erişilmesi mümkün olabilir.
Önemli olan sınır.
Anayasa Mahkemesi'nin kararlarında da müdahalenin kanuni dayanağının, meşru amacının ve ölçülü olup olmadığının değerlendirilmesi gerektiği özellikle görülüyor. Mahkeme, özel hayat ve haberleşme özgürlüklerine yönelik müdahalelerin somut olayın koşullarında ele alınması gerektiğini vurguluyor.
Yani hukukta “polis erişebilir mi?” sorusunun cevabı çoğu zaman sadece “evet” veya “hayır” değil.
Hangi şartlarda?
Asıl soru bu.
Gelecekte bizi ne bekliyor?
Bence önümüzdeki yıllarda polislik açısından en büyük değişim, fiziksel devriyeden veri analizine doğru yaşanacak.
Kamera sistemleri, plaka tanıma, biyometri, dijital adli inceleme, yapay zekâ destekli analiz ve farklı veri kaynaklarının birleştirilmesi suç soruşturmalarını daha hızlı hale getirebilir.
Fakat aynı zamanda “veri minimizasyonu” ve “amaçla sınırlılık” gibi kavramları çok daha önemli hale getirecek.
Çünkü 2030'larda bir kişinin hakkında çok fazla veri bulunması teknik açıdan mümkün olacak.
Asıl mesele, o verilerin hepsinin kullanılmasının gerekip gerekmediği olacak.
Ben şahsen gelecekte güvenlik kurumlarının başarısını sadece “kaç suç çözüldü?” üzerinden ölçmenin yeterli olmayacağını düşünüyorum. “Kaç kişinin hakkına gereksiz müdahale edilmedi?”, “Verilere kim erişti?”, “Yanlış eşleştirmeler nasıl düzeltildi?”, “Vatandaş itiraz ettiğinde ne oldu?” gibi sorular da başarı kriterlerinin parçası olmalı.
Sonuç: Mesele polisin ne kadar bildiğinden çok, bildiğini nasıl kullandığı
Toparlarsam, polisin görev alanına göre kimlik bilgileri, bazı biyometrik kayıtlar, adli süreçlerle ilgili bilgiler ve kanuni şartları oluştuğunda çeşitli dijital veya iletişim verileriyle karşılaşması mümkün.
Fakat buradan “polis istediği kişinin telefonuna girer, tüm mesajlarını okur, konumunu sürekli takip eder ve bütün özel hayatını bilir” gibi sınırsız bir sonuç çıkarmak doğru değil.
Türkiye'de özel hayat, kişisel veriler ve haberleşme anayasal koruma altında. Ceza soruşturmalarında ise hangi veriye hangi yöntemle ulaşılabileceği ayrı hukuki kurallara bağlı.
Bence bu konunun en sağlıklı yaklaşımı “Polisten saklayacak bir şeyim yok, o yüzden sorun yok” veya “Devlet hiçbir verimi görmemeli” gibi iki uç arasında sıkışmak değil.
Çünkü mahremiyet yalnızca suç işleyen insanların ihtiyacı değildir.
Bir insanın özel hayatının korunması, onun suçlu veya suçsuz olmasından bağımsız bir haktır.
Aynı şekilde toplumun güvenliğinin sağlanması da gerçek ve meşru bir ihtiyaçtır.
İdeal sistem ikisinden birini yok etmek yerine ikisini birlikte koruyabilen sistemdir.
Forumda bence tartışmaya değer asıl sorular da burada başlıyor:
Bir polis memurunun hangi bilgilere erişebildiği kadar, yaptığı sorgunun kaydının tutulması ve sonradan denetlenmesi sizce zorunlu olmalı mı?
Yapay zekâ bir kişiyi “riskli” olarak işaretlediğinde, bu sonuç insan tarafından ne ölçüde sorgulanmalı?
Kamera ve konum verileri suçları önlemede ne kadar kullanılmalı; hangi noktadan sonra kitlesel gözetim haline gelir?
Bir kişinin internette herkese açık yaptığı paylaşım, polis tarafından soruşturma amacıyla kullanılabilecek kadar “kamusal” mıdır?
Güvenlik uğruna daha fazla veri toplanması gerçekten daha güvenli bir toplum mu yaratır, yoksa bir noktadan sonra yeni güvenlik riskleri mi üretir?
Bana kalırsa geleceğin asıl meselesi “Polis ne biliyor?” sorusundan çok daha farklı olacak:
“Devlet ne biliyor, bunu hangi amaçla biliyor, kim erişebiliyor ve vatandaş bunun hesabını nasıl sorabiliyor?”
Veri çağında özgürlük ile güvenlik arasındaki sınırı belirleyecek temel mesele de tam olarak bu olacak.
Ama aynı teknoloji masum insanların da gereğinden fazla incelenmesi riskini beraberinde getiriyor.
Bana göre gelecekteki temel tartışma “Polis teknoloji kullanmalı mı?” olmayacak.
Asıl soru şu olacak:
Polis teknolojiyi ne kadar kullanmalı ve elde edilen verilerin ne kadarı gerçekten gerekli?
Yapay zekâ dönemi bu tartışmayı daha da büyütecek
Bugün veri analizi yapan sistemler, gelecekte yapay zekâ ile çok daha güçlü hale gelecek.
Diyelim ki bir soruşturma kapsamında yüzlerce kamera kaydı, binlerce araç hareketi ve çok sayıda dijital veri mevcut.
İnsanların tek tek incelemesi günler veya haftalar sürebilir. Yapay zekâ ise görüntülerdeki belirli hareketleri sınıflandırabilir, araçları takip edebilir, zaman çizelgeleri oluşturabilir veya farklı veri kümeleri arasında bağlantılar önerebilir.
Bu kulağa etkileyici geliyor.
Suçla mücadele açısından gerçekten de çok etkileyici.
Ama burada başka bir sorun ortaya çıkıyor: Yapay zekânın bulduğu ilişki gerçekten suç anlamına geliyor mu?
Bir kişinin aynı kafeye sık sık gitmesi şüpheli olabilir mi?
Bir protestoya katılması suç işlediği anlamına gelir mi?
Belirli kişilerle iletişim kurması tek başına suç şüphesi yaratmalı mı?
Benim açımdan yapay zekânın en büyük riski yanlış pozitifler. Yani sistemin masum bir davranışı riskli veya şüpheli olarak işaretlemesi.
İnsan karar vericinin “algoritma böyle söyledi” diyerek sorumluluğu makineye bırakması ise daha büyük bir problem olur.
Erkeklerin ve kadınların bakış açıları neden ayrıca konuşulabilir?
Burada özellikle bir parantez açmak gerekiyor. “Erkekler şöyledir, kadınlar böyledir” şeklinde kesin psikolojik hükümler kurmak bilimsel açıdan doğru olmaz. İnsanların veri güvenliği ve polis yetkileri konusundaki tutumlarını yalnızca cinsiyet üzerinden açıklamak mümkün değil.
Fakat forum tartışmasında farklı toplumsal deneyimleri görünür hale getirmek açısından bazı eğilimlerden söz edilebilir.
Bazı erkek kullanıcılar konuyu daha stratejik ve sonuç odaklı ele alabiliyor: “Suçla mücadelede hangi veri daha etkili?”, “Şüpheliyi hızlı şekilde bulmak için teknoloji nasıl kullanılabilir?”, “Güvenlik açısından hangi yetkiler gerekli?” gibi sorular ön plana çıkabiliyor.
Bazı kadın kullanıcılar ise kendi yaşam deneyimlerinden hareketle “Bu verilerin yanlış kullanılması halinde sıradan insanlar ne yaşayacak?”, “Bir kişinin konumunun veya iletişim geçmişinin ifşa edilmesi aile ve sosyal çevre açısından ne sonuç doğurur?” gibi empati ve topluluk merkezli sorulara daha fazla ağırlık verebiliyor.
Fakat bunun tersinin de sayısız örneği var. Güvenlik konusunda son derece stratejik düşünen kadınlar da var; mahremiyet ve toplumsal etkiler konusunda son derece hassas erkekler de.
Dolayısıyla cinsiyet burada bir kader değil, tartışmaya farklı deneyimleri dahil etmek için kullanılabilecek sınırlı bir perspektif.
Asıl önemli olan çeşitlilik.
Kültür, güvenlik algımızı ciddi biçimde değiştiriyor
Bir ülkede vatandaşın polise bakışıyla başka bir ülkedeki vatandaşın bakışı aynı olmayabilir.
Bunun tarihsel sebepleri var.
Polisin yalnızca suçla mücadele eden bir kurum olarak mı, yoksa aynı zamanda devlet otoritesinin temsilcisi olarak mı algılandığı toplumdan topluma değişiyor.
Türkiye'deki polis teşkilatının tarihine bakıldığında da bu kurumun askeri ve idari yapılarla iç içe geliştiği, 1845'ten sonra zaman içerisinde farklı yapılanmalardan geçerek modern kurumsal yapıya ulaştığı görülüyor.
Bu tarihsel geçmiş, güvenlik ile özgürlük arasındaki tartışmaların neden sadece teknik bir tartışma olmadığını gösteriyor.
Bir vatandaş “Polisin güçlü olması beni güvende hissettiriyor” diyebilir.
Başka biri “Polisin çok fazla veri toplaması beni tedirgin ediyor” diyebilir.
Aslında ikisi de aynı anda haklı olabilir.
Çünkü güvenlik ihtiyacı ile mahremiyet ihtiyacı birbirinin tamamen zıddı olmak zorunda değil.
İyi hukuk düzeninin amacı ikisini aynı anda koruyabilmek.
Ekonomik açıdan da düşündüğümüzde mesele büyüyor
Verinin ekonomik değeri arttıkça kamu güvenliği amacıyla toplanan verilerin güvenliği de daha önemli hale geliyor.
Bir kişinin kimlik bilgileri, iletişim bilgileri, konum geçmişi veya biyometrik verileri kötü niyetli kişilerin eline geçtiğinde ciddi sonuçlar doğabilir.
Kimlik hırsızlığı, dolandırıcılık, şantaj veya sosyal mühendislik gibi tehditler artık sadece bilgisayar korsanlarının dünyasına ait değil.
Dolayısıyla “Polis bu bilgiyi görebiliyor mu?” sorusunun yanında bir başka soru sormamız gerekiyor:
Bu bilgiye kimler erişebiliyor ve erişim kayıtları nasıl denetleniyor?
Çünkü güçlü bir veri sistemi kadar güçlü bir denetim sistemi de gerekiyor.
KVKK'nın kişisel verilerin gereksiz şekilde tutulmaması, hukuka uygun işlenmesi ve gerektiğinde silinmesi gibi ilkeleri bu nedenle önemli. Kurumun kararlarında da kişisel verilerin işlenmesini gerektiren sebep ortadan kalktığında imha yükümlülüğüne ilişkin hükümler açıkça ele alınıyor.
“Polis her şeyi görebilir” düşüncesinin tehlikesi
Bu cümle bana göre iki açıdan problemli.
Birincisi hukuki açıdan yanlış bir genelleme.
İkincisi vatandaşın devlete duyduğu güveni gereksiz yere zedeleyebilir.
Diğer taraftan bunun tam tersini söylemek de doğru değil: “Polis hiçbir özel bilgiye erişemez.”
Bazı soruşturmalarda kanunun verdiği yetkiler çerçevesinde oldukça hassas verilere erişilmesi mümkün olabilir.
Önemli olan sınır.
Anayasa Mahkemesi'nin kararlarında da müdahalenin kanuni dayanağının, meşru amacının ve ölçülü olup olmadığının değerlendirilmesi gerektiği özellikle görülüyor. Mahkeme, özel hayat ve haberleşme özgürlüklerine yönelik müdahalelerin somut olayın koşullarında ele alınması gerektiğini vurguluyor.
Yani hukukta “polis erişebilir mi?” sorusunun cevabı çoğu zaman sadece “evet” veya “hayır” değil.
Hangi şartlarda?
Asıl soru bu.
Gelecekte bizi ne bekliyor?
Bence önümüzdeki yıllarda polislik açısından en büyük değişim, fiziksel devriyeden veri analizine doğru yaşanacak.
Kamera sistemleri, plaka tanıma, biyometri, dijital adli inceleme, yapay zekâ destekli analiz ve farklı veri kaynaklarının birleştirilmesi suç soruşturmalarını daha hızlı hale getirebilir.
Fakat aynı zamanda “veri minimizasyonu” ve “amaçla sınırlılık” gibi kavramları çok daha önemli hale getirecek.
Çünkü 2030'larda bir kişinin hakkında çok fazla veri bulunması teknik açıdan mümkün olacak.
Asıl mesele, o verilerin hepsinin kullanılmasının gerekip gerekmediği olacak.
Ben şahsen gelecekte güvenlik kurumlarının başarısını sadece “kaç suç çözüldü?” üzerinden ölçmenin yeterli olmayacağını düşünüyorum. “Kaç kişinin hakkına gereksiz müdahale edilmedi?”, “Verilere kim erişti?”, “Yanlış eşleştirmeler nasıl düzeltildi?”, “Vatandaş itiraz ettiğinde ne oldu?” gibi sorular da başarı kriterlerinin parçası olmalı.
Sonuç: Mesele polisin ne kadar bildiğinden çok, bildiğini nasıl kullandığı
Toparlarsam, polisin görev alanına göre kimlik bilgileri, bazı biyometrik kayıtlar, adli süreçlerle ilgili bilgiler ve kanuni şartları oluştuğunda çeşitli dijital veya iletişim verileriyle karşılaşması mümkün.
Fakat buradan “polis istediği kişinin telefonuna girer, tüm mesajlarını okur, konumunu sürekli takip eder ve bütün özel hayatını bilir” gibi sınırsız bir sonuç çıkarmak doğru değil.
Türkiye'de özel hayat, kişisel veriler ve haberleşme anayasal koruma altında. Ceza soruşturmalarında ise hangi veriye hangi yöntemle ulaşılabileceği ayrı hukuki kurallara bağlı.
Bence bu konunun en sağlıklı yaklaşımı “Polisten saklayacak bir şeyim yok, o yüzden sorun yok” veya “Devlet hiçbir verimi görmemeli” gibi iki uç arasında sıkışmak değil.
Çünkü mahremiyet yalnızca suç işleyen insanların ihtiyacı değildir.
Bir insanın özel hayatının korunması, onun suçlu veya suçsuz olmasından bağımsız bir haktır.
Aynı şekilde toplumun güvenliğinin sağlanması da gerçek ve meşru bir ihtiyaçtır.
İdeal sistem ikisinden birini yok etmek yerine ikisini birlikte koruyabilen sistemdir.
Forumda bence tartışmaya değer asıl sorular da burada başlıyor:
Bir polis memurunun hangi bilgilere erişebildiği kadar, yaptığı sorgunun kaydının tutulması ve sonradan denetlenmesi sizce zorunlu olmalı mı?
Yapay zekâ bir kişiyi “riskli” olarak işaretlediğinde, bu sonuç insan tarafından ne ölçüde sorgulanmalı?
Kamera ve konum verileri suçları önlemede ne kadar kullanılmalı; hangi noktadan sonra kitlesel gözetim haline gelir?
Bir kişinin internette herkese açık yaptığı paylaşım, polis tarafından soruşturma amacıyla kullanılabilecek kadar “kamusal” mıdır?
Güvenlik uğruna daha fazla veri toplanması gerçekten daha güvenli bir toplum mu yaratır, yoksa bir noktadan sonra yeni güvenlik riskleri mi üretir?
Bana kalırsa geleceğin asıl meselesi “Polis ne biliyor?” sorusundan çok daha farklı olacak:
“Devlet ne biliyor, bunu hangi amaçla biliyor, kim erişebiliyor ve vatandaş bunun hesabını nasıl sorabiliyor?”
Veri çağında özgürlük ile güvenlik arasındaki sınırı belirleyecek temel mesele de tam olarak bu olacak.